परिचय
काठमाडौँको पशुपति क्षेत्र आर्यघाट, आर्यघाटको एक अन्तर्मन जहाँ दिनहुँजसो मृत शरीरहरु जलाइन्छन्, आँसु पोखिन्छन्, र जीवनको अन्तिम क्षण समेटिन्छ। यस ठाउँमा काम गर्ने व्यक्तिहरूको जीवन बाहिरी समाजको नजरमा केवल “लास जलाउने” कामको रूपमा देखिन्छ। तर उनीहरूको संसार, अनुभूति, भावनाहरू, र आत्मिक द्वन्द्वहरू धेरै गहिरा छन्। प्रस्तुत आलेखमा हामी एउटा आर्यघाटमा काम गर्ने व्यक्तिको आँखाबाट हेर्ने प्रयास गर्छौं, जसले मृत्युलाई दैनिक देख्छ, तर अझ बडी जीवन बुझ्छ।
बाल्यकाल: दु:खले सिकाएको जीवन
विक्रम संवत 2030 साल माघ 1 गते काभ्रेको देवपुरमा जन्मिएका उनी सानो उमेरमै काठमाडौँ आए। जीवनको सुरुवातबाटै संघर्ष र गरिबीले उनलाई घेर्यो। बाल्यकाल सुखद थिएन। बिहान बेलुकीको छाक टार्न बाल्यकालमै पशुपति क्षेत्र वरपर माग्ने काम गर्थे। जब मन्दिरमा चढाएको पैसा थोरै भएन, कामको खोजीले उनलाई आर्यघाटसम्म ल्यायो।
कर्ममा प्रवेश: आर्यघाटको अनुभव
शुरुमा उनलाई लास नजिक जानु निकै डर लाग्दथ्यो। बालक हुँदा कुनै लास नजिक राखिएको देख्दा लुकेर टाढाबाट हेर्न्थे। पहिलो पटक लास जलाउँदा मुटु काँपेको अनुभव उनी सम्झिन्छन्। तर जब हातमा पहिलो पटक आफ्नै कमाइको पैसा पर्यो, जीवनप्रतिको सोच बदलियो। त्यो पैसाले उनी र उनका परिवारले खाना खाए। पैसा नै कारण थियो, जसले उनलाई यो पेशामा रोकेको हो।
लास जलाउने प्रक्रिया
नर्मल लासहरू साधारण अवस्थामा 2 घण्टामा जल्छ। तर यदि मृत शरीरमा रोग लागेको छ, धेरै बिग्रिएको छ वा कुनै दुर्घटनामा परेको छ भने त्यो जल्न 3 देखि 4 घण्टा लाग्छ। शरीरका सबैभन्दा चाँडो जल्ने अङ्ग हात र खुट्टा हुन्, तर मुटु र कलेजो चाँडै नजलेर अन्तिममा जल्ने अङ्ग हुन्। उनी भन्छन्, “शरीरको सबैभन्दा चिसो भाग भनेको मुटु र कलेजो हो।”
भावनात्मक बोझ
प्रत्येक दिन लास जलाउने क्रममा उनी मृतकका परिवारजनको आँसु, चिच्याहट र पीडा देख्छन्। कहिलेकाहीँ आमा वा बच्चाको लास हेर्न निकै गाह्रो लाग्छ। यस्ता घटनाले उनको मन छुनि रहन्छ। उनी भन्छन्, “आमा भन्दै रोएको आवाज सुन्दा मेरा आँखा पनि रसाउँछन्।”
जोखिम र चुनौती
कसैकसैको लास ४५ दिनसम्म नजल्दा शरीर कालो र सडेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा लास जलाउँदा स्वास्थ्यमा असर गर्न सक्ने गन्ध आउँछ। कहिलेकाहीँ त प्रहरीको साथमा हिंसात्मक मृत्युवाला लास पनि आउँछ, जसले डर र मानसिक तनाव बढाउँछ।
सामाजिक धारणा र बेवास्ता
समाजले अझै पनि यो पेशालाई हेय दृष्टिले हेर्छ। उनी भन्छन्, “काम गर्छु, कमाइ गर्छु, परिवार पाल्छु। तर अझै पनि मुख छोपेर मलाई हेर्छन्।” साथीभाइ, आफन्त र छिमेकीहरूसँगको व्यवहार पैसा अनुसार बदलिन्छ। पैसा भए त बोल्ने, नभए त अवहेलना हुने!
पारिश्रमिक र आर्थिक अवस्था
यो पेशाबाट मासिक रूपमा 20-25 हजार रुपैयाँको कमाइ हुन्छ। तर वर्षको केही महिना—जसमा मृत्यु दर बढी हुन्छ (जस्तै: जाडो महिना)—त्यो बढेर 30-35 हजारसम्म पुग्न सक्छ। उनी भन्छन्, “जाडो महिना बृद्धबृद्धा अक्सिजन नपाएर मर्छन्, त्यसले लासको संख्या पनि बढ्छ।”
धर्म, कर्म र पुण्य
कुनै दिन समाजले हेपेपनि, उनी आफ्नो कर्मप्रति गर्व गर्छन्। उनी भन्छन्, “यो भगवानको दरबारको सेवा हो। मैले कामले सृष्टिको चक्रलाई पुरा गर्दैछु। यो पुण्य काम हो।” जीवनको अन्त्यमा हुने आत्मिक र धार्मिक कर्तव्यमा उनीहरू सबैभन्दा अगाडि छन्।
परिवार र भावी पुस्ता
उनको आमा सँग बोलचाल छैन। तर बच्चाहरूलाई भने थाहा छ कि उनी “पैसा कमाउने काम गर्छन्।” बच्चाहरू उनलाई सम्मान गर्छन्, किनकि उनीहरूसँग घृणा छैन। उनी भन्छन्, “बच्चाहरूलाई के थाहा लास के हो, उनीहरू मलाई बस राम्रो मान्छे भन्छन्।”
मृत्युप्रतिको दृष्टिकोण
आज उनी मृत्युप्रति डराउँदैनन्। भन्छन्, “जुन दिन म मर्छु, त्यस दिन मलाई नै लास बनाएर जलाइनेछ। यही हो जीवनको सत्य।” मृत्युलाई नियाल्नाले उनले जीवनलाई गहिरो रूपमा बुझेका छन्। उनीका अनुसार, “जीवन भनेको कर्म, सम्मान, र परिवारप्रतिको दायित्व हो।”
निष्कर्ष
आर्यघाटमा काम गर्ने एक व्यक्तिको दृष्टिकोणबाट लेखिएको यो कथा केवल लास जलाउने काम होइन, जीवन, माया, कर्म र समाजप्रतिको दृष्टिकोण पनि हो। यस्ता कर्मवीरहरूको कदर गर्न समाज अझै पछि परेको छ। तर उनीहरूको अनुभव, त्याग र समर्पणले जीवनका सबैभन्दा गहिरा र अन्तिम पाटाहरू उजागर गर्छ।
हामी जन्मिन्छौं, बाँच्छौं, र अन्त्यमा मर्छौं। तर यो यात्रा बीचमा जो कर्म गरिन्छ, त्यसले हामीलाई परिभाषित गर्छ। आर्यघाटका यी कर्मवीरहरूले जीवन र मृत्युलाई एउटै सिक्काको दुई पाटो बनाएर हेरेका छन्।
– समर्पित ती सबैलाई, जो मृत्युको छायामा जीवनको उज्यालो खोजिरहेका छन्।
